Dlaczego zdrowe zęby zwierząt to coś więcej niż estetyka
Jama ustna a zdrowie całego organizmu
Choroby przyzębia u psów i kotów nie kończą się na przykrym zapachu z pyska i żółtym nalocie na zębach. W jamie ustnej bytują miliony bakterii, które przy braku higieny tworzą płytkę, a następnie kamień nazębny. Stan zapalny dziąseł to otwarte „wrota”, przez które bakterie i ich toksyny dostają się do krwiobiegu. Z krwią wędrują dalej – do serca, nerek, wątroby i innych narządów.
U psów obserwuje się związek pomiędzy zaawansowaną chorobą przyzębia a zapaleniem wsierdzia. U kotów przewlekły stan zapalny w jamie ustnej może obciążać nerki, które i tak są jednym z najsłabszych punktów tego gatunku. Mechanizm jest prosty: im dłużej w pysku utrzymuje się zapalenie, tym więcej bakterii krąży w organizmie i tym większe ryzyko uszkodzeń innych tkanek.
W praktyce klinicznej lekarze widzą to regularnie: zwierzę z bardzo zaniedbaną jamą ustną ma nie tylko śmierdzący oddech, ale też gorsze wyniki badań krwi, mniejszą wydolność, szybciej się męczy. Po profesjonalnej sanacji jamy ustnej i wprowadzeniu profilaktyki ogólna kondycja często wyraźnie się poprawia – pies czy kot chętniej je, jest bardziej aktywny, a parametry w badaniach stabilizują się.
Skala problemu: jak często występują choroby przyzębia
Według badań i obserwacji z gabinetów weterynaryjnych zdecydowana większość psów i kotów po 3. roku życia ma już mniej lub bardziej zaawansowane problemy stomatologiczne. U psów małych ras odsetek ten jest jeszcze wyższy, a pierwsze objawy kamienia nazębnego i zapalenia dziąseł pojawiają się nawet w wieku około roku.
Choroby przyzębia u psów i kamień nazębny u kotów często rozwijają się po cichu. Właściciel widzi jedynie żółty nalot przy linii dziąseł lub łagodny zapach z pyska i traktuje to jako „normę”. Tymczasem w kieszonkach dziąsłowych może już toczyć się przewlekły stan zapalny, który będzie konsekwentnie niszczył tkanki utrzymujące ząb w kości.
Nie pomaga fakt, że psy i koty rzadko pokazują ból w sposób jednoznaczny. Jedzą dalej, choć wolniej, gryzą jedną stroną, ale miska zwykle jest pusta, więc właściciel uznaje, że wszystko jest w porządku. To jedna z głównych przyczyn, dla których profilaktyka stomatologiczna u zwierząt jest tak zaniedbana.
Różnice między człowiekiem a psem i kotem
U ludzi przyzwyczailiśmy się do codziennego mycia zębów, wizyt u dentysty, leczenia próchnicy. U psów i kotów próchnica jest mniej częsta, ale o wiele większym problemem są choroby przyzębia, czyli tkanek otaczających ząb (dziąsła, więzadła, kość). Tempo odkładania kamienia nazębnego u psa czy kota jest wyższe niż u człowieka – częściowo ze względu na inny skład śliny, częściowo z powodu diety i braku mycia zębów.
Jest jeszcze jedna ważna różnica: tolerancja bólu. Pies lub kot z zaawansowanym stanem zapalnym w jamie ustnej potrafi nadal jeść, bawić się, pilnować domu. Zamiast wyraźnego jęku czy skargi mamy subtelne objawy – wolniejsze jedzenie, unikanie twardych przysmaków, niechęć do dotykania pyska. Co wiemy? Że zwierzę bardzo rzadko „pokaże”, że coś je boli. Czego nie wiemy bez badania? Jak duże zniszczenia toczą się pod linią dziąseł i w kości szczęki lub żuchwy.
Konsekwencje zaniedbań stomatologicznych
Brak profilaktyki stomatologicznej u psów i kotów ma kilka głównych konsekwencji. Po pierwsze – przewlekły ból. Właściciele często dopiero po sanacji jamy ustnej orientują się, że ich zwierzę od miesięcy lub lat funkcjonowało z ciągłym dyskomfortem. Po usunięciu chorych zębów i wyleczeniu dziąseł pies czy kot zaczyna lepiej jeść, więcej się bawić, staje się bardziej kontaktowy.
Po drugie – utrata zębów. Nieleczone zapalenie przyzębia prowadzi do zaniku kości, rozchwiania i wypadania zębów. U małego psa w wieku 8–10 lat częste jest usunięcie większości lub wszystkich zębów. Tego procesu nie można cofnąć – można jedynie spowolnić go dzięki wcześnie wdrożonej profilaktyce.
Po trzecie – ogólnoustrojowe powikłania. Bakterie z jamy ustnej mogą przyczyniać się do chorób serca, wątroby, nerek, a w skrajnych wypadkach – do sepsy. U seniorów z innymi obciążeniami zdrowotnymi zaniedbana jama ustna dodatkowo obniża jakość życia i przyspiesza pogorszenie stanu ogólnego.
Co dzieje się w pysku psa i kota – krótka „mapa terenu”
Budowa jamy ustnej: zęby mleczne i stałe
Każdy pies i kot przechodzi wymianę uzębienia z mlecznego na stałe. U szczeniąt mleczaki pojawiają się około 3.–6. tygodnia życia, a zęby stałe wyrzynają się zwykle między 3. a 7. miesiącem. U kociąt zęby mleczne widoczne są od około 2.–4. tygodnia, a wymiana na stałe kończy się około 6. miesiąca.
U dorosłego psa występuje do 42 zębów stałych, a u kota – 30. Można wyróżnić cztery główne typy zębów:
Sieczne – służą do chwytania i odrywania drobnych kawałków pokarmu, ale też do pielęgnacji sierści.
Kły – ostre, długie, pomocne przy chwytaniu i przytrzymywaniu zdobyczy lub zabawek.
Przedtrzonowce – uczestniczą w rozdrabnianiu pokarmu, ważne przy gryzieniu kości i twardych elementów karmy.
Trzonowce – miażdżą i rozgniatają pokarm, szczególnie u psów wszystkożernych w kierunku mięsożercy.
Każdy z tych typów zębów ma specyficzne kształty korony i korzeni oraz inne obciążenia mechaniczne. Dlatego choroba przyzębia może w różnym tempie dotykać poszczególne partie uzębienia – u psów często szybciej niszczeją siekacze i przedtrzonowce, u kotów typowe są zmiany w okolicy zębów przedtrzonowych i trzonowych.
Jak powstaje płytka i kamień nazębny
Płytka nazębna tworzy się już kilka minut po każdym posiłku. Bakterie łączą się z białkami zawartymi w ślinie i resztkami pokarmu, tworząc miękki biofilm. Na początku można go łatwo usunąć mechanicznym szczotkowaniem. Jeśli jednak pozostaje na zębach, stopniowo ulega mineralizacji – sole wapnia ze śliny odkładają się i powstaje twardy kamień nazębny.
Kamień nazębny u kotów i psów widoczny jest jako żółta, brązowa lub nawet czarna struktura przy linii dziąseł, często bardziej po stronie policzkowej zębów. Jest chropowaty, co sprzyja dalszemu przyleganiu bakterii i resztek pokarmowych, a tym samym nasileniu stanu zapalnego. Z czasem dochodzi do niszczenia dziąseł, odsłaniania szyjek zębowych, tworzenia kieszonek i zaniku kości.
Kluczowe jest to, że płytka tworzy się po każdym jedzeniu – nawet przy najlepszej diecie. Profilaktyka stomatologiczna u psów i kotów polega więc głównie na tym, by płytkę regularnie usuwać, zanim zdąży się zmineralizować w kamień, którego nie da się usunąć domowymi metodami.
Rasy wysokiego ryzyka i predyspozycje
Nie wszystkie psy i koty są jednakowo narażone na choroby przyzębia. W grupie podwyższonego ryzyka znajdują się przede wszystkim:
Małe rasy psów (np. yorkshire terrier, shih tzu, maltańczyk, pinczer miniaturowy) – mają gęsto upakowane zęby w małej jamie ustnej, co sprzyja zaleganiu resztek pokarmu i powstawaniu płytki.
Psy brachycefaliczne (mops, buldog francuski, boston terrier) – skrócona kufa, często nieprawidłowe ustawienie zębów, stłoczenia i rotacje.
Koty rasowe (np. pers, ragdoll, maine coon) – u niektórych linii częściej występują wady zgryzu, nadliczbowe zęby czy predyspozycje do odczynów zapalnych w jamie ustnej.
Zwierzęta z wrodzonymi wadami zgryzu – przodozgryz, tyłozgryz, zgryz krzyżowy, które utrudniają naturalne ścieranie płytki przy gryzieniu.
Co wiemy z obserwacji? U psów tych ras kamień nazębny pojawia się wyjątkowo szybko, czasem już u roczniaka. Czego nadal nie wiemy w pełni? Dokładnej roli czynników genetycznych w podatności na choroby przyzębia – badania nad konkretnymi genami i mechanizmami zapalnymi wciąż trwają, a duże znaczenie mają też dieta, higiena, stan ogólny i styl życia.
Geny, środowisko i dieta – kto „wygrywa”
Predyspozycje genetyczne zwiększają ryzyko problemów stomatologicznych, ale nie muszą przesądzać o ciężkim przebiegu choroby. Pies małej rasy karmiony zbilansowaną karmą, mający regularnie szczotkowane zęby i poddawany profilaktycznym zabiegom w gabinecie, może zachować większość uzębienia do późnej starości.
Środowisko i dieta mają istotny wpływ na tempo odkładania kamienia. Długotrwałe karmienie wyłącznie miękką, lepką karmą (np. mokre saszetki, domowe resztki) przyspiesza tworzenie płytki nazębnej. Z kolei odpowiednio dobrana sucha karma o właściwej strukturze może wspomagać mechaniczne oczyszczanie zębów, ale nie zastąpi mycia.
W praktyce łączy się więc trzy czynniki: geny (na które nie mamy wpływu), środowisko (aktywność, stres, ogólna odporność) i profilaktykę stomatologiczną, czyli higienę jamy ustnej i regularne kontrole weterynaryjne. To ostatnie jest najprostsze do wdrożenia w domu i jednocześnie najbardziej zaniedbywane.
Najczęstsze choroby zębów i dziąseł u psów i kotów
Choroba przyzębia: od zaczerwienienia do utraty zębów
Choroba przyzębia (periodontopatia) to najczęstsza choroba stomatologiczna u psów i kotów. Obejmuje struktury utrzymujące ząb w kości: dziąsło, więzadła przyzębia, kość wyrostka zębodołowego. Jej rozwój można podzielić na kilka głównych etapów:
Gingivitis – zapalenie dziąseł: dziąsła są zaczerwienione, obrzęknięte, krwawią przy dotyku lub gryzieniu. Płytka i kamień nazębny odkładają się przy linii dziąseł. Zmiany są odwracalne, jeśli wdroży się higienę.
Wczesna choroba przyzębia: stan zapalny wnika głębiej, tworzą się płytkie kieszonki dziąsłowe, zaczyna się zanik kości. Dziąsła mogą odsłaniać szyjki zębowe, pojawia się wrażliwość na dotyk.
Zaawansowana choroba przyzębia: głębokie kieszonki, znaczny zanik kości, rozchwianie zębów, ropne wysięki, silny ból. Często dochodzi do wypadania zębów lub konieczności ich usunięcia.
Bez badania stomatologicznego, często z RTG, trudno ocenić stopień choroby przyzębia. Na powierzchni zęba widać jedynie kamień i stan dziąseł, natomiast faktyczny zanik kości i głębokość kieszonek ocenia się dopiero w znieczuleniu ogólnym, z użyciem sond stomatologicznych i obrazowania.
Złamania, ubytki i nadżerki szkliwa
Zęby psów i kotów są silne, ale nie niezniszczalne. Złamania korony zdarzają się najczęściej, gdy pies gryzie bardzo twarde przedmioty: naturalne kości (zwłaszcza gotowane), poroże, twarde gryzaki z plastiku lub nylonu, metalowe pręty. U kotów częściej dochodzi do mikrourazów i nadżerek związanych z resorpcją zębów.
Złamanie zęba może odsłonić miazgę (nerw i naczynia krwionośne), co powoduje silny ból i otwiera drogę bakteriom. Objawy to nagłe unikanie gryzienia twardych rzeczy, ślinienie się, czasem pojawia się krew lub ciemne zabarwienie zęba. W praktyce wiele takich uszkodzeń pozostaje niezauważonych, zwłaszcza u psów, które rzadko pokazują dyskomfort.
Jeśli chcesz pogłębić temat i zobaczyć więcej przykładów z tej niszy, zajrzyj na więcej o zwierzęta.
Ubytki i nadżerki szkliwa mogą być wrodzone, pourazowe lub związane z nadmiernym ścieraniem. Tkanka zęba staje się bardziej wrażliwa, a ząb – podatny na dalsze uszkodzenia. Właściciel zwykle nie jest w stanie sam ocenić powagi sytuacji, dlatego każde podejrzenie złamania zęba u psa czy kota wymaga badania stomatologicznego.
Resorpcja zębów u kotów – „cichy” problem
Resorpcja zębów (FORL/TR – feline odontoclastic resorptive lesions) to jedna z najczęstszych, a jednocześnie najmniej rozpoznawanych chorób stomatologicznych u kotów. Polega na stopniowym rozpuszczaniu twardych tkanek zęba (cementu, zębiny, czasem szkliwa) przez komórki odpowiedzialne za resorpcję kości. Proces zwykle zaczyna się pod linią dziąsła i przez długi czas pozostaje niewidoczny gołym okiem.
Co wiemy z badań i praktyki? Zmiany resorpcyjne dotyczą głównie zębów przedtrzonowych i trzonowych, a liczba kotów z tym problemem rośnie z wiekiem. Częściej występują u kotów po kastracji, ale związek przyczynowy nie jest jasny. Nie ma też zgodności co do głównej przyczyny – podejrzewa się udział przewlekłego stanu zapalnego, zaburzeń immunologicznych, niedoborów lub nadmiarów niektórych składników mineralnych.
Objawy bywają mało charakterystyczne: niechęć do gryzienia twardych krokietów, przeżuwanie jedną stroną pyska, krótkotrwałe „podgryzanie powietrza”, nerwowe lizanie warg. Część kotów zaczyna gwałtownie oblizywać się po dotknięciu konkretnego zęba lub przy lekkim naciśnięciu dziąsła. W zaawansowanych stadiach pojawia się widoczna „dziurka” w zębie na wysokości szyjki, otoczona przerostem i zaczerwienieniem dziąsła.
Rozpoznanie resorpcji opiera się na badaniu jamy ustnej w znieczuleniu oraz zdjęciach RTG. To kluczowe, bo zmiany poddziąsłowe mogą obejmować znaczną część korzenia, podczas gdy korona wygląda jeszcze stosunkowo dobrze. Leczenie polega najczęściej na ekstrakcji chorego zęba lub – w wybranych przypadkach – częściowym usunięciu korony zęba, jeśli korzenie są całkowicie zresorbowane i zrośnięte z kością.
Stomatitis i przewlekłe zapalenia jamy ustnej
U części kotów rozwija się przewlekły, bardzo bolesny stan zapalny jamy ustnej – stomatitis lub gingivostomatitis. Obejmuje nie tylko dziąsła przy zębach, lecz także tylną część jamy ustnej, łuki podniebienne i błonę śluzową policzków. Błona śluzowa jest jaskrawoczerwona, rozpulchniona, często krwawi przy dotyku.
Co wiemy? Zaostrzenia często współistnieją z infekcjami wirusowymi (kaliciwirus, herpeswirus), zakażeniem wirusami FIV/FeLV lub przewlekłymi chorobami ogólnoustrojowymi. Układ odpornościowy reaguje nadmiernie na płytkę bakteryjną, co napędza błędne koło bólu i zapalenia. Czego nie wiemy do końca? Dlaczego u jednych kotów przebieg jest łagodny, a u innych kończy się koniecznością usunięcia większości uzębienia.
Objawy to ślinienie się, krwiste nitki w ślinie, intensywny fetor z pyska, chudnięcie, odchodzenie od miski mimo zachowanego apetytu. Kot chce jeść, ale ból przy przełykaniu zniechęca go po kilku kęsach. Leczenie jest złożone: obejmuje sanację jamy ustnej w znieczuleniu, często szerokie ekstrakcje, leki przeciwzapalne, czasem immunomodulujące. Profilaktyka – choć nie usuwa przyczyny – może ograniczyć nasilenie zmian poprzez zmniejszenie ilości płytki bakteryjnej.
Ropnie okołowierzchołkowe i przetoki
Gdy infekcja z wnętrza zęba lub z zaawansowanej choroby przyzębia dociera do wierzchołka korzenia, dochodzi do powstania ropnia okołowierzchołkowego. U psów klasycznym przykładem jest ropień związany z górnym czwartym przedtrzonowcem (tzw. ząb łamacza), objawiający się obrzękiem pod okiem, czasem z przetoką skórną – małym otworem, z którego wycieka ropa.
U kotów ropnie częściej „ukrywają się” w jamie ustnej, dając tylko niespecyficzne objawy: ból przy dotyku pyska, niechęć do jedzenia, gorączkę, apatię. Leczenie wymaga zwykle ekstrakcji zęba i oczyszczenia zmienionych tkanek, a antybiotykoterapia jest jedynie wsparciem, a nie jedyną metodą.
Przetoka ustno-nosowa (najczęściej pochodzenia zębowego) to kolejne powikłanie zaawansowanej choroby przyzębia, szczególnie w okolicy górnych siekaczy i kłów u małych psów. Pies może kichać podczas jedzenia, z nosa wypływa treść pokarmowa lub wodnista wydzielina z krwią. To stan wymagający zabiegu chirurgicznego i dalszej kontroli stomatologicznej.
Nowotwory jamy ustnej
W jamie ustnej psów i kotów mogą rozwijać się zmiany nowotworowe – zarówno łagodne (np. włókniaki, brodawczaki), jak i złośliwe (czerniak, rak płaskonabłonkowy, fibrosarcoma). Nie każda narośl na dziąśle to rak, ale każda utrzymująca się ponad kilka tygodni zmiana wymaga oceny weterynaryjnej, często z pobraniem wycinka do badania histopatologicznego.
Alarmujące sygnały to: asymetryczne zgrubienia w jamie ustnej, owrzodzenia, masy guzowate, przedłużające się krwawienia, jednostronny fetor z pyska, jednostronna utrata zębów czy deformacja pyska. Wczesne rozpoznanie znacząco poprawia rokowanie, zwłaszcza gdy możliwe jest chirurgiczne usunięcie zmiany z marginesem zdrowych tkanek.
Źródło: Pexels | Autor: Tima Miroshnichenko
Jak rozpoznać, że zęby zwierzęcia wymagają pilnej uwagi
Zapach z pyska – kiedy „psi oddech” przestaje być normalny
Delikatny, specyficzny zapach z pyska zwierzęcia nie musi oznaczać choroby. Problem zaczyna się, gdy oddech staje się intensywnie nieprzyjemny, „gnilny”, wyczuwalny z kilku metrów. To zwykle sygnał rozwiniętego procesu zapalnego i dużej ilości bakterii beztlenowych w jamie ustnej.
Nieprzyjemny zapach może być też objawem chorób ogólnych: niewydolności nerek (zapach amoniaku), cukrzycy (słodkawy, acetonowy oddech), zaburzeń żołądkowo-jelitowych. Dlatego przy wyraźnej halitozie potrzebna jest zarówno ocena stomatologiczna, jak i – w razie potrzeby – diagnostyka internistyczna.
Zmiany w jedzeniu i zachowaniu przy misce
Problemy z zębami rzadko zaczynają się nagle. Częściej właściciel zauważa stopniowe zmiany: pies, który dotąd chętnie gryzł twarde smakołyki, zaczyna je omijać lub po kilku próbach porzuca zabawkę. Kot rozdrabnia krokiety przednimi zębami i „wciąga” je bez gryzienia. Zwierzę dłużej stoi nad miską, wypuszcza część pokarmu z pyska, przeżuwa jedną stroną.
Czasem jedynym objawem jest wolniejsze jedzenie lub wybiórczość – zwierzę chętnie zjada miękką karmę, a twardą zostawia. Tego typu zmiany często są błędnie interpretowane jako „grymaszenie” czy znudzenie karmą, podczas gdy przyczyną jest narastający ból w jamie ustnej.
Objawy bólu jamy ustnej, które łatwo przegapić
Zarówno psy, jak i koty często nie pokazują wprost, że cierpią z powodu bólu zębów. Objawy bywają subtelne:
nagła niechęć do zakładania kagańca czy dotykania pyska,
agresja przy próbie podniesienia miski lub oglądania zębów, choć wcześniej zwierzę to tolerowało,
ślinienie się, czasem z domieszką krwi,
nagłe potrząsanie głową po ugryzieniu twardej rzeczy.
U kotów dochodzą jeszcze: nadmierne pielęgnowanie się, lizanie sierści zamiast jedzenia, chowanie się, ograniczenie kontaktu z opiekunem. Przy przewlekłym bólu zwierzę może po prostu „przystosować się” do dyskomfortu, a opiekun zauważa jedynie spadek żywotności czy masy ciała.
Wygląd dziąseł, zębów i śliny
Krótka, regularna kontrola pyska w domu pozwala wychwycić wiele nieprawidłowości. U zdrowego zwierzęcia dziąsła są różowe (lub naturalnie pigmentowane), gładkie, ściśle przylegają do zębów, nie krwawią przy lekkim dotyku. Zęby mają jednolity kolor szkliwa, bez widocznych pęknięć, ubytków i mas kamienia wzdłuż linii dziąseł.
Niepokojące sygnały to:
czerwona obwódka wzdłuż linii dziąseł, z czasem obejmująca większą powierzchnię,
obrzęk, zasinienie, krwawienie przy dotyku lub gryzieniu,
żółty, brązowy lub ciemny kamień nazębny, szczególnie na kłach i przedtrzonowcach,
odsłonięte szyjki zębowe, „wydłużone” zęby,
rozchwianie zębów, widoczne poruszanie przy delikatnym dotyku,
ropny lub krwisto-ropny wysięk przy linii dziąsła lub między zębem a dziąsłem,
ślina z domieszką krwi, gęsta, pienista lub o wyraźnie zmienionym kolorze.
Jeśli któryś z tych objawów jest obecny, domowe „odświeżanie oddechu” przysmakami czy suplementami nie rozwiąże problemu – konieczna jest konsultacja stomatologiczna.
Ogólne objawy, które mogą mieć źródło w jamie ustnej
Przewlekłe choroby stomatologiczne nie ograniczają się tylko do jamy ustnej. Zwierzę z bolesnymi zębami może być apatyczne, mniej chętne do ruchu, częściej spać. U niektórych psów i kotów pojawiają się nawracające infekcje górnych dróg oddechowych, problemy z sierścią (mniej dokładne wylizywanie), pogorszenie stanu skóry.
Strata masy ciała, pogorszenie wyników badań krwi (anemia, przewlekły stan zapalny, zaburzenia parametrów nerkowych lub wątrobowych) może mieć związek z długotrwałym stanem zapalnym jamy ustnej i przewlekłą bakteryemią. Stąd zalecenie, by u zwierząt z chorobami przewlekłymi regularnie oceniać także stan uzębienia.
Rola profilaktyki – co realnie da się zapobiec
Co można ograniczyć, a czego nie da się całkowicie wyeliminować
Regularna profilaktyka stomatologiczna nie gwarantuje, że pies czy kot nigdy nie będzie miał problemów z zębami. U wielu zwierząt, zwłaszcza ras predysponowanych, z wiekiem i tak pojawi się konieczność profesjonalnych zabiegów w gabinecie. Profilaktyka zmienia jednak przebieg chorób: spowalnia ich rozwój, zmniejsza nasilenie objawów, często pozwala uniknąć rozległych ekstrakcji.
Na podstawie obserwacji klinicznych można przyjąć, że dzięki systematycznej higienie jamy ustnej:
zmniejsza się ilość płytki i kamienia nazębnego,
ryzyko zapalenia dziąseł jest wyraźnie mniejsze, a jeśli się pojawia – jest łagodniejsze i lepiej reaguje na leczenie,
spowalnia się postęp choroby przyzębia,
maleje ryzyko powikłań ogólnoustrojowych związanych z przewlekłym stanem zapalnym,
często udaje się utrzymać większą liczbę zdrowych zębów do późnej starości.
Nie da się natomiast zapobiec wszystkim problemom: urazom, części zmian resorpcyjnych u kotów, nowotworom jamy ustnej czy konsekwencjom ciężkich wad zgryzu. Tu profilaktyka pełni rolę „czujnika” – pozwala szybciej je wykryć.
Regularne kontrole stomatologiczne w gabinecie
Przegląd jamy ustnej powinien być stałym elementem wizyty u lekarza weterynarii, nie tylko „dodatkiem” przy szczepieniu. Dla większości dorosłych psów i kotów zaleca się pełną ocenę jamy ustnej co najmniej raz w roku, a u ras wysokiego ryzyka – co 6 miesięcy.
Podczas wizyty lekarz ocenia stan zębów, dziąseł, języka, podniebienia, ślinianek, węzłów chłonnych. Sprawdza obecność kamienia, ubytków, rozchwiania zębów, nieprawidłowych kontaktów zgryzowych, guzów i owrzodzeń. W razie potrzeby proponuje pełną sanację jamy ustnej w znieczuleniu ogólnym, z wykonaniem zdjęć RTG, usunięciem kamienia i – jeśli trzeba – ekstrakcjami.
Kontrolna wizyta to także moment na omówienie domowej higieny: dobór szczoteczki i pasty, diety, gryzaków, suplementów. To szczególnie ważne u młodych zwierząt – im wcześniej wprowadzi się nawyk dbania o zęby, tym łatwiej utrzymać go w dorosłym życiu.
Profesjonalne usuwanie kamienia – po co znieczulenie
Skaling ultradźwiękowy (usuwanie kamienia) i polerowanie zębów wykonuje się w znieczuleniu ogólnym. Powód jest prosty: tylko przy pełnym znieczuleniu można bezboleśnie i dokładnie oczyścić wszystkie powierzchnie zębów, także te znajdujące się pod linią dziąsła, oraz ocenić każdą kieszonkę dziąsłową. Samo „skrobanie po wierzchu” u przytomnego zwierzęcia jest niekompletne i nie rozwiązuje problemu choroby przyzębia.
Bezpieczne przygotowanie do zabiegu stomatologicznego
Zabieg w znieczuleniu ogólnym u psa czy kota wymaga przygotowania. Standardem jest badanie kliniczne, wywiad dotyczący chorób przewlekłych i leków, a także podstawowe badania krwi. U zwierząt starszych lub obciążonych kardiologicznie wykonuje się często echo serca lub RTG klatki piersiowej.
Na kilka godzin przed planowanym zabiegiem zwierzę nie powinno jeść (czas głodówki ustala lekarz, zwykle 8–12 godzin u dorosłych, krócej u kociąt i szczeniąt). Woda bywa dostępna dłużej lub do wczesnego rana. Celem jest ograniczenie ryzyka zachłyśnięcia w trakcie znieczulenia.
W praktyce przed wprowadzeniem do narkozy stosuje się premedykację – leki uspokajające, przeciwbólowe i czasem rozluźniające mięśnie. Dopiero potem zwierzę jest intubowane, podłączone do aparatury monitorującej (oddech, tętno, saturacja, ciśnienie). Dzięki temu stomatolog może skupić się na jamie ustnej, a anestezjolog – na bezpieczeństwie pacjenta.
Co obejmuje pełna sanacja jamy ustnej
Pełna sanacja to więcej niż samo usunięcie widocznego kamienia. W uproszczeniu obejmuje kilka etapów:
Dokładne badanie kliniczne jamy ustnej – ocena każdego zęba z osobna, dziąseł, śluzówek, podniebienia, języka; sprawdzenie kieszonek przyzębnych sondą periodontologiczną.
Zdjęcia RTG zębów – standard w nowoczesnej stomatologii weterynaryjnej; pozwalają ocenić korzenie, kość wyrostka zębodołowego, zmiany resorpcyjne czy ropnie okołowierzchołkowe niewidoczne gołym okiem.
Skaling nad- i poddziąsłowy – usunięcie kamienia i płytki zarówno z części korony, jak i z powierzchni korzeni pod linią dziąsła.
Polerowanie – wygładzenie powierzchni szkliwa po skalingu, co utrudnia ponowne szybkie odkładanie się płytki.
Ekstrakcje zębów nie do uratowania – zębów z zaawansowaną chorobą przyzębia, zniszczonych urazowo, z ropniami czy zmianami resorpcyjnymi.
Opracowanie planu dalszego postępowania – zalecenia dotyczące leczenia miejscowego, antybiotykoterapii (gdy jest wskazana), leków przeciwbólowych i profilaktyki domowej.
To podczas takiej sanacji często wychodzą na jaw problemy, których wcześniej nikt nie podejrzewał: pęknięte zęby trzonowe u psów lub głębokie zmiany resorpcyjne u pozornie „zdrowych” kotów. Bez RTG i sondowania ich przeoczenie jest niemal pewne.
Okres po zabiegu – czego może spodziewać się opiekun
Po wybudzeniu zwierzę zwykle jest senne i mniej aktywne przez kilka godzin. U większości psów i kotów już tego samego dnia wraca apetyt, choć przy rozległych ekstrakcjach pierwsze posiłki powinny być miękkie i letnie.
Opiekun otrzymuje zalecenia dotyczące:
rodzaju i konsystencji karmy przez najbliższe dni lub tygodnie,
podawania leków przeciwbólowych i – gdy potrzeba – antybiotyków,
ograniczenia zabaw z intensywnym gryzieniem (szarpaki, twarde zabawki, kości),
kontroli jamy ustnej pod kątem obrzęków, nadmiernego krwawienia, nieprzyjemnego zapachu wskazującego na powikłania.
Po kilku dniach od dużych ekstrakcji planuje się krótką kontrolę gojenia. Dopiero gdy dziąsła są zagojone, można bezpiecznie wrócić do pełnego programu profilaktyki, włącznie ze szczotkowaniem.
Szczotkowanie zębów psa i kota – instrukcja krok po kroku
Czy każde zwierzę da sobie myć zęby?
Większość psów, a także część kotów jest w stanie zaakceptować szczotkowanie zębów, jeśli proces wprowadzi się stopniowo. Co wiemy? Kluczowe są: brak bólu w jamie ustnej, cierpliwe stopniowanie bodźców i nagradzanie. Czego nie wiemy na początku? Jak szybko dane zwierzę zaakceptuje zabieg – tempo trzeba dostosować indywidualnie.
Przed rozpoczęciem nauki warto ocenić stan jamy ustnej u lekarza. Szczotkowanie po bolesnych zębach lub przy silnym stanie zapalnym kończy się zwykle niepowodzeniem i utrwaleniem złych skojarzeń.
Dobór szczoteczki i pasty dla psa i kota
U psów i kotów stosuje się wyłącznie pasty przeznaczone dla zwierząt. Nie zawierają one fluoru w dawkach ludzkich ani substancji pianotwórczych, a ich skład jest bezpieczny przy połknięciu. Często mają smak atrakcyjny dla zwierząt (np. drobiowy, rybny), co ułatwia trening.
Szczoteczka powinna mieć:
miękkie, gęste włosie,
małą główkę (zwłaszcza u kotów i ras miniaturowych),
wygodny uchwyt dla opiekuna.
Do wyboru są klasyczne szczoteczki, szczoteczki na palec i specjalne szczoteczki dwustronne dla psów. W praktyce najlepiej sprawdza się ta, którą opiekun jest w stanie sprawnie manewrować w pysku zwierzaka bez nadmiernego rozginania szczęk.
Etap 1: oswajanie z dotykiem pyska
Na początku celem nie jest umycie zębów, lecz zbudowanie skojarzenia, że manipulacja przy pysku oznacza coś przyjemnego. Na tym etapie wystarczy kilka minut dziennie.
Można zastosować prosty schemat:
delikatnie dotykanie boków pyska dłonią podczas głaskania,
unoszenie fałdu wargowego na chwilę, po czym natychmiastowa nagroda (smakołyk, pochwała),
stopniowe wydłużanie czasu, przez który właściciel trzyma palce przy zębach i dziąsłach.
U wielu kotów lepiej sprawdza się krótsze, ale częstsze sesje – kilka sekund pracy, potem od razu nagroda i przerwa.
Kolejny krok to zapoznanie zwierzęcia ze smakiem i konsystencją pasty. Drobna praktyczna wskazówka: najpierw pozwolić psu lub kotu zlizać pastę z palca, bez dotykania zębów. Jeśli smak jest zaakceptowany, można:
nałożyć odrobinę pasty na palec i delikatnie przesunąć po siekaczach i kłach,
u psów – wprowadzić palec z pastą pod wargę boczną i wykonać 1–2 krótkie ruchy po zębach trzonowych.
Jeżeli zwierzę reaguje nerwowo, wraca się do poprzedniego łatwiejszego etapu na kilka dni. Zmuszanie lub przytrzymywanie „na siłę” rzadko kończy się sukcesem.
Etap 3: pierwsze krótkie szczotkowanie
Gdy dotyk palcem z pastą jest akceptowany, czas na szczoteczkę. Na początek wystarczy umyć kilka zębów z jednej strony pyska:
Nałożyć niewielką ilość pasty na szczoteczkę.
Unieść wargę boczną i odsłonić górne zęby trzonowe.
Delikatnymi, krótkimi ruchami czyścić powierzchnię zewnętrzną zębów, licząc w myślach do 5–10.
Zakończyć sesję nagrodą i przerwać, zanim zwierzę się zniecierpliwi.
Na tym etapie nie trzeba czyścić powierzchni od strony języka – większość płytki i kamienia gromadzi się po stronie policzkowej, więc skupienie się na niej już przynosi zauważalne efekty.
Etap 4: rozbudowa rutyny – jak dojść do „pełnego mycia”
W kolejnych dniach i tygodniach stopniowo wydłuża się czas szczotkowania oraz obejmuje zasięgiem kolejne sektory łuku zębowego: najpierw górne zęby po jednej stronie, potem po drugiej, na końcu dolne.
U większości psów celem jest:
codzienne lub co najmniej 4–5 razy w tygodniu szczotkowanie,
objęcie szczotkowaniem wszystkich zębów dostępnych od strony policzków,
czas trwania pojedynczej sesji nie dłuższy niż 1–2 minuty.
U kotów za sukces można uznać możliwość krótkiego szczotkowania górnych kłów i trzonowców kilka razy w tygodniu. Nawet częściowa higiena regularnie powtarzana znacząco zmniejsza ilość płytki.
Technika szczotkowania – na co zwrócić uwagę
Pod względem techniki bardziej niż „idealne” ruchy liczy się systematyczność i delikatność. W praktyce dobrze sprawdzają się:
krótkie ruchy wymiatające od linii dziąsła ku koronie zęba,
łagodne ruchy okrężne na powierzchniach policzkowych,
unikanie zbyt dużego nacisku, który może podrażniać dziąsła.
Jeżeli podczas szczotkowania pojawia się niewielkie krwawienie z zaczerwienionych dziąseł, zwykle oznacza to stan zapalny. Jeśli krwawienie jest intensywne lub utrzymuje się po kilku dniach delikatnego szczotkowania, potrzebna jest konsultacja stomatologiczna.
Jak często myć zęby i kiedy widać efekty
Badania i obserwacje kliniczne wskazują, że codzienne szczotkowanie przynosi najlepsze rezultaty w ograniczaniu płytki i zapobieganiu zapaleniu dziąseł. Przy myciu co kilka dni osad wciąż się tworzy, ale wolniej i w mniejszej ilości niż bez jakiejkolwiek higieny.
Pierwsze widoczne efekty – mniej miękkiego osadu przy linii dziąseł, lepszy zapach z pyska – pojawiają się zwykle po kilku tygodniach systematycznej pracy. W przypadku psa, który wcześniej nigdy nie miał mytych zębów, a ma już sporo kamienia, domowe szczotkowanie nie zastąpi sanacji, ale pomaga utrzymać efekt po zabiegu.
Gryzaki, karmy „dentystyczne” i dodatki do wody – na ile pomagają
Szczotkowanie pozostaje złotym standardem profilaktyki, ale w wielu domach rolę uzupełniającą pełnią także inne narzędzia. Ich skuteczność bywa różna i zależy od kilku czynników.
Gryzaki mechanicznie oczyszczające zęby
Specjalne gryzaki dentystyczne mogą ograniczać narastanie płytki na zębach trzonowych, zwłaszcza u psów, które lubią i potrafią je dokładnie żuć. Kluczowe cechy to odpowiednia twardość (nie za miękkie, ale też nie tak twarde, by sprzyjały złamaniom zębów) i struktura wymuszająca dłuższe żucie.
Należy unikać bardzo twardych przedmiotów: naturalnych kości, poroży, kamieni, metalowych elementów. To częsta przyczyna pęknięć zębów, które potem wymagają ekstrakcji lub leczenia kanałowego.
Karmy i przysmaki stomatologiczne
Na rynku dostępne są karmy z logo organizacji certyfikujących produkty dentystyczne (np. w USA – VOHC). Zwykle działają one w oparciu o:
specyficzną strukturę krokieta, który nie kruszy się od razu, lecz „ściera” się na powierzchni zęba podczas przegryzania,
dodatki substancji ograniczających mineralizację płytki (np. polifosforany).
Takie karmy mają realny wpływ na ilość kamienia, ale nie obejmują wszystkich zębów jednakowo – siekacze i kły często wymagają dodatkowej pracy szczoteczką. U kotów z chorobami przyzębia karmy stomatologiczne są raczej uzupełnieniem niż jedyną metodą profilaktyki.
Dodatki do wody, żele i spraye
Preparaty dodawane do wody pitnej lub aplikowane bezpośrednio na dziąsła zawierają zwykle związki ograniczające namnażanie bakterii i adhezję płytki. Ich zaletą jest łatwość stosowania, zwłaszcza u zwierząt, które nie tolerują dotykania pyska.
Efekt takich środków bywa jednak umiarkowany – najlepiej sprawdzają się jako element szerszego programu profilaktyki, a nie samodzielne „rozwiązanie wszystkich problemów”. U zwierząt z chorobami nerek czy wątroby dobór preparatu warto skonsultować z lekarzem, ze względu na skład (np. zawartość alg, fluoru, substancji słodzących).
Higiena jamy ustnej u seniorów i zwierząt przewlekle chorych
U starszych psów i kotów, a także u pacjentów z chorobami nerek, serca czy wątroby, profilaktyka stomatologiczna nabiera szczególnego znaczenia. Z jednej strony stan zapalny w jamie ustnej dodatkowo obciąża organizm, z drugiej – decyzje o znieczuleniu do sanacji wymagają bardziej rozbudowanej diagnostyki.
W praktyce u takich zwierząt stosuje się:
częstsze, ale delikatniejsze szczotkowanie, dostosowane do aktualnego stanu dziąseł,
regularne kontrole w gabinecie – często co 6 miesięcy lub częściej przy zaawansowanej chorobie przyzębia,
dokładne planowanie zabiegów w znieczuleniu, z udziałem anestezjologa i wcześniejszą stabilizacją chorób przewlekłych.
Źródła informacji
BSAVA Manual of Canine and Feline Dentistry and Oral Surgery. British Small Animal Veterinary Association (2020) – Kompleksowe omówienie chorób przyzębia i profilaktyki u psów i kotów
Veterinary Dentistry: A Team Approach. Elsevier (2020) – Podręcznik praktyki stomatologicznej, higiena jamy ustnej, skala problemu
Small Animal Dental, Oral and Maxillofacial Disease. CRC Press (2012) – Patofizjologia chorób przyzębia, powikłania ogólnoustrojowe
Oral and Maxillofacial Surgery in Dogs and Cats. Saunders (2012) – Choroby jamy ustnej, sanacja, wpływ na narządy wewnętrzne
Feline Dentistry: Oral Assessment, Treatment, and Preventative Care. Wiley-Blackwell (2018) – Specyfika stomatologii kotów, kamień, choroby przyzębia, profilaktyka
Guidelines for Veterinary Dental Procedures in Dogs and Cats. American Animal Hospital Association (2019) – Wytyczne AAHA dotyczące profilaktyki i zabiegów stomatologicznych
AAFP Feline Dentistry Guidelines. American Association of Feline Practitioners (2020) – Zalecenia profilaktyki jamy ustnej i leczenia chorób przyzębia u kotów
WSAVA Global Dental Guidelines. World Small Animal Veterinary Association (2020) – Międzynarodowe wytyczne profilaktyki i leczenia chorób przyzębia
Kliniczna stomatologia psów i kotów. Galaktyka (2015) – Polskojęzyczny przegląd chorób przyzębia, diagnostyki i profilaktyki
